Error message

  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 516 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 519 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 520 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 521 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 523 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 525 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 264 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 265 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 273 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 280 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_settings_initialize() (line 614 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Strict warning: Only variables should be passed by reference in samara_preprocess_page() (line 78 of /home/nikosvas/public_html/sites/all/themes/samara/template.php).

Νίκος Βασιλάκος: Επίκουρος, Ερωτικών Φίλτρων Αντίδοτα

του Νίκου Βασιλάκου
Ερωτικών φίλτρων αντίδοτα

Ποιός των ανθρώπων μπορεί να ισχυρισθεί, με ειλικρίνεια, ότι ο ίδιος δεν υπήρξε ποτέ το κύριο συστατικό ερωτικού φίλτρου που οδήγησε τους ευσεβείς πόθους κάποιου άλλου, ή κάποιας άλλης, στον 'θάνατο'; Ποιός αλήθεια δεν αποδέχεται, έστω κρυφίως και ενδομύχως, ότι στον έρωτα δεν υπάρχουν απόλυτες μακροχρόνιες δεσμεύσεις και ότι η εκάστοτε αφοσίωση μπορεί να αποδειχθεί για τον καθένα σχήματι και όχι πράγματι υπαρκτή, όταν στο περιβάλλον μια θελκτική μορφή να τον ταράξει αφήσει;
Στην ιστορία του ελληνικού πνεύματος υπήρξε ένας άνθρωπος που ανάλωσε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην παρασκευή αντιδότων για τα κάθε λογής ερωτικά φίλτρα που βασάνιζαν και βασανίζουν τους ανθρώπους. Ο φιλόσοφος αυτός ήρθε στην Αθήνα (γύρω στο 308 π.Χ.) όπου είχε ένα κτήμα ανάμεσα στο Άστυ και τον Πειραιά που καλούσε 'κήπον'. Εκεί ίδρυσε και την φιλοσοφική του σχολή. Οι μαθητές του ονομάστηκαν φιλόσοφοι του Κήπου, 'οι από του Κήπου' και ο δάσκαλός τους δεν ήταν άλλος από τον Επίκουρο (341-270 π.Χ.) ο οποίος διεκήρυττε την ανάγκη της ψυχής για αταραξία και ηρεμία.
Τα αποτελέσματα των κατακτήσεων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αναστατώνοντας τα παραδοσιακά σχήματα ζωής, έκαναν πολύ κόσμο δεκτικό σε φιλοσοφικές ιδέες που τόνιζαν την αυταρέσκεια του ατόμου. Αυτό ακριβώς αξιοποίησε ο Επίκουρος ως εισηγητής μιάς φιλοσοφίας που εξασφάλιζε στον άνθρωπο τον πιο υψηλό βαθμό ευτυχίας που μπορεί να αποκτηθεί. Για τον Επίκουρο τα ακυριάρχητα πάθη ήταν οι μεγαλύτεροι εχθροί της ανθρώπινης ευτυχίας.
Την ηδονή, όμως, ο Επίκουρος την πήρε από την τάξη των παθών και χάρη στο ότι την ταύτισε με την εξασφαλισμένη εσωτερική γαλήνη, την ανέδειξε τελικό σκοπό κάθε προσπάθειας. Για τον Επίκουρο ηδονή είναι κάτι που δίνει στον άνθρωπο ηρεμία. Αυτήν ακριβώς την ειρήνη της ψυχής είναι που ευχαριστιόταν να την παρομοιάζει με την ησυχία της θάλασσας (γαλήνη) ή με την ηλιόλουστη φαιδρότητα του ουρανού (ευδία).
Το συγγραφικό έργο του Επίκουρου αποτελούσαν τριακόσια βιβλία (κύλινδροι παπύρου) τα οποία, δυστυχώς, χάθηκαν ταξιδεύοντας στους αιώνες. Σήμερα, έχουμε μόνο μία συλλογή από σαράντα γνώμες που μάς διέσωσε ο Διογένης ο Λαέρτιος και 81 αποφθέγματά του που ανακαλύφθηκαν τον περασμένο αιώνα σ' ένα χειρόγραφο της βιβλιοθήκης του Βατικανού (Vaticanus Graecus 1950 του 14ου αιώνα).
Ενώ λοιπόν, απογοητευμένοι, προσπαθούσαμε να συγκροτήσουμε σε μορφή σώματος (corpus) τα ψήγματα της διδασκαλίας του ηγουμένου του Κήπου, συνέβη κάτι το ανέλπιστο: Στον χώρο μιάς έπαυλης στο Ηράκλειο (Herculaneum) της κάτω Ιταλίας βρέθηκαν απανθρακωμένοι οι κύλινδροι μιάς βιβλιοθήκης με επικούρεια προ πάντων κείμενα. Συγγραφέας τους, στο μεγαλύτερο μέρος, είναι ο Φιλόδημος από τα Γάδαρα. Ο επικούρειος αυτός, μαθητής του Ζήνωνα του Σιδωνίου στην Αθήνα, πήγε στην Ιταλία ανάμεσα στα 80-70 π.Χ. κι έγινε φίλος και σπιτοφιλόσοφος του L. Calpurnius Piso και αρχηγός του επικούρειου κύκλου. Οι χρονόβρωτοι κύλινδροι που βρέθηκαν στο σπίτι του Λεύκιου Καλπούρνιου Πίσωνα ακόμη δεν έχουν διαβαστεί, αλλά εκείνοι για τους οποίους έγινε κοπιαστική δουλειά μάς δίνουν λείψανα επικουρείων έργων και, κυρίως, το πιο σημαντικό απόσπασμα για το πρόβλημα της βούλησης από το έργο 'Περί φύσεως'. Εν ώ χρόνω προχωρά η ανάγνωση των παπύρων του Herculaneum (και απ' ότι φαίνεται θα διαρκέσει δεκαετίες) το κύριο βοήθημα που έχουμε στα χέρια μας για τον φιλοσοφικό μηχανισμό σκέψεως του Επίκουρου είναι το έργο ενός Λατίνου( του Λουκρητίου.
Ο Titus Lucretius Carus (91-51π.Χ.) κήρυξε τη διδασκαλία του Επίκουρου στους συμπολίτες του με το ποίημά του 'De rerum natura', 'Περί φύσεως'. Ύστερα από τον πρόωρο θάνατο του ποιητή (είχε πέσει θύμα ερωτικού φίλτρου) ο Κικέρων δημοσίευσε το έργο του ως ελάχιστη εισφορά στη μνήμη του, κάνοντας μιά μεγάλη χάρη σ' εμάς τους μεταγενεστέρους μελετητές.
Στον Λουκρήτιο έχουμε για το ερωτικό θέμα ολόκληρη διατριβή που καταλαμβάνει 257 στίχους στο τέλος του ΙV Βιβλίου (1030-1287). Είναι βέβαιο πως στις βασικές γραμμές ο ποιητής ακολουθεί τη διδασκαλία της Σχολής, ίσως και την έκθεση στο 'Περί φύσεως', αφού το ποίημα του Λουκρήτιου είναι πραγματεία φυσικής που είχε ως υπόδειγμα το έργο του ιδρυτή της Σχολής του Κήπου.
Για τον Επίκουρο (πάντοτε κατά τον Λουκρήτιο) ο έρωτας και η γενετική ορμή δεν είναι κάτι κακό, όπως το φαντάστηκε ο μεσαιωνικός άνθρωπος, ούτε όμως κάτι ανώτερο. Ο έρωτας είναι μιά δυνατή φυσική ορμή και σαν τέτοια πρέπει να ικανοποιηθεί μέσα στα όρια της λογικής και της φρονιμάδας. Διαφορετικά καταντάει πάθος κι όπως τα άλλα πάθη -ο θυμός, η πλεονεξία, η φιλοδοξία και οι δεισιδαιμονίες- ταράζει, με τις παραφορές και τις τρικυμίες του, τη γαλήνη που είναι βασική προϋπόθεση για την ευδαιμονία και τη φρονιμάδα.
«Όπως ο πληγωμένος πέφτει προς το μέρος της πληγής του, έτσι και ο χτυπημένος από έρωτα ζητά να ξεθυμάνει στο πρόσωπο που του γέννησε την επιθυμία. Μιά που στάλαξε μέσα μας την πρώτη γλύκα, μάς εξουσιάζει και μάς ανησυχεί. Η εικόνα της είναι αδιάκοπα στα μάτια μας, το γλυκό της όνομα ζώνει τ' αυτιά μας». Με τις πιο ρεαλιστικές λεπτομέρειες περιγράφει το άγριο αγκάλιασμα των ερωτευμένων που κολλούν τα χείλη τους και φυσομανούν ο ένας στο στόμα του άλλου προσπαθώντας να ενωθούν( αλλά του κάκου. Όσο συνευρίσκονται τόσο περισσότερο φλέγεται η καρδιά τους από τη μανία της επιθυμίας. Ο έρωτας δεν μοιάζει με το φαγητό και το ποτό που μπαίνουν στον οργανισμό και τον κατευνάζουν. Δεν επέρχεται κορεσμός στην ερωτική επιθυμία, όσες επικλήσεις κι αν γίνουν στης Αφροδίτης τον βωμό. Εδώ έχουμε να κάνουμε με άπιαστα είδωλα, μ' ελπίδες που γρήγορα τις παίρνει ο αέρας.
Έτσι η ζωή του ερωτευμένου είναι παγνίδι στις ιδιοτροπίες της αγαπημένης του. Τον εξουσιάζει απόλυτα απλώς και μόνο με το παραπέτασμα της ιδέας της:

Nam faciunt homines plerumque cupidine caeci
et tribuunt ea quae non sunt his commoda vere.
Titus Lucretius Carus, De rerum natura, IV 1153

«Γιατί συχνά απ' το πάθος τους οι ανθρώποι τυφλωμένοι
κάνουν αυτό, και μάλιστα στο αγαπημένο ταίρι
βλέπουν αυτές τες αρετές που αυτό δεν έχει βέβαια.1»

Από την πηγή της ηδονής πετιέται η πίκρα, που μέσα στα λούλουδα αρπάζει τον εραστή από τον λαιμό. Ο Επίκουρος θεωρεί ότι από τέτοιο πάθος δεν πρέπει να αφήσει τον εαυτό του να κυριευθεί ο φωτισμένος άνθρωπος. Πρέπει να το παλεύσει. Καλύτερα να ξεθυμάνει στο πρώτο κορμί που θα βρεθεί μπροστά του πάρα να εξουσιαστεί από μιάν εικόνα. Αυτό που, στη σχέση δύο ανθρώπων, θεωρούμε εκλογή, προτίμηση, ψυχική συγγένεια ή συμφωνία χαρακτήρων δεν είναι παρά πλάνη και ξεγέλασμα.
1 Θεοτόκης, Κ. 1986: Τίτου Λουκρητίου Κάρου. Περί Φύσεως, (De rerum natura). Βιβλία έξη μεταφρασμένα από τον Κωνσταντίνο Θεοτόκη. Εκδόσεις Νεφέλη.

2011 © νίκος βασιλάκος метр