Error message

  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 516 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 519 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 520 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 521 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 523 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 525 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 264 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 265 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 273 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 280 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_settings_initialize() (line 614 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Strict warning: Only variables should be passed by reference in samara_preprocess_page() (line 78 of /home/nikosvas/public_html/sites/all/themes/samara/template.php).

Νίκος Βασιλάκος: Η ανακάλυψη της γραφής και του αλφαβήτου

Διαδικτυακά σημεία και σήματα

Η ηλεκτρονική ιερογλυφική, το τεχνολογικό ιερατείο και η νέα βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
«ούκουν μνήμης αλλά υπομνήσεως φάρμακον ηύρες»
Πλάτωνος, Φαίδρος, 275.a.5

Το ξημέρωμα της γραφής στον κόσμο


Η ανάγκη εμφανίστηκε στη στάνη. Τα πρόβατα έμπαιναν κι έβγαιναν με τον ίδιο τρόπο και από τον ίδιο δρόμο κάθε μέρα. Ο τάλας ποιμένας (ο κύριος homo sapiens sapiens χιλιάδες χρόνια πριν) έπρεπε να βρει μέθοδο να κρατά λογαριασμό των εισερχομένων και εξερχομένων προβάτων. Έτσι άρχισε να χαράζει κάθετες ή παράλληλες γραμμές στις ξύλινες παραστάδες της εισόδου. Μια χαρακιά για κάθε προβατάκι. Το πρόβλημα της καταμέτρησης είχε λυθεί δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την γένεση των αριθμών και συνεκδοχικά των μαθηματικών. Η μετέπειτα εμπειρία όμως έδειξε ότι η λύση ήταν μάλλον προσωρινή.
Ο καλός κι εργατικός βοσκός της ιστορίας (για την ακρίβεια της προϊστορίας) επέκτεινε τις επιχειρήσεις του και απέκτησε κατσικάκια. Τώρα έπρεπε να μετρά δύο είδη πληθυσμών και να συμβολίζει με διαφορετικό τρόπο την κάθε ομάδα γραμμών που χάραζε κάθε μέρα. Η ανάγκες του τον καθοδήγησαν να σχεδιάσει, άτεχνα και πρόχειρα, ένα σύμβολο δίπλα σε κάθε ομάδα από χαρακιές. Κάτι που να μοιάζει με πρόβατο και κάτι που να θυμίζει κατσικάκι. Κάπως έτσι γεννήθηκε η γραφή.

Εικονογραφική, ιδεογραφική, συλλαβογραφική και αλφαβητική γραφή


Στην αρχή κυριάρχησαν οι εικόνες. Η αναπαράσταση της φυσικής πραγματικότητας. Το σχέδιο ενός δέντρου, του βουνού, του κύματος, η κουλούρα του ψωμιού και τα μέρη του ανθρώπινου σώματος: το πόδι ή το χέρι, το στόμα και το μάτι.
Η εικονογραφική παράσταση ήταν μίμηση της πραγματικότητας, η οποία εξελίχθηκε. Το σύμβολο του στόματος (π.χ. @) ενώθηκε με το σύμβολο του νερού (^) και το σύμβολο ψωμιού (&). Το αποτέλεσμα της ένωσης ήταν η ιδεογραφική γραφή: (@^)=πίνω, (@&)=τρώω. Τα σύμβολα εξελίχθηκαν σε συμπλέγματα με την πάροδο των αιώνων στο αφαιρετικότερο κι έτσι δεν χρειαζόταν να είναι καλλιτέχνης κανείς για να γράψει.
Η σύνδεση με το εικονικό παρελθόν άρχισε να χάνεται και ο άνθρωπος άρχισε να συνδέει τα σύμβολα με ήχους. Έτσι έκανε την εμφάνισή του στον κόσμο το συλλαβογραφικό αλφάβητο, το οποίο χρησιμοποιούσε ένα σύμβολο για κάθε δύο ήχους (δηλαδή μια συλλαβή). Η εξέλιξη της γραφής όμως δεν σταμάτησε εκεί. Είχε ένα τελευταίο βήμα να κάνει και τότε καταλυτικό ρόλο έπαιξαν οι Έλληνες.
Με την εφεύρεση του ελληνικού αλφάβητου κατοχυρώθηκε η ένα προς ένα αντιστοίχηση φθόγγου και γράμματος: ένας ήχος για κάθε γράμμα. Όταν τα ιδεογραφικά αλφάβητα είχαν πάνω από 1.000 σύμβολα και τα συλλαβογραφικά γύρω στα 100, το ελληνικό αλφάβητο είχε 24 (μαζί με το κόππα και το δίγαμμα 26). Αυτό σήμαινε οικονομία στη γραφή.

Η δημιουργία αρχείου και το πλατωνικό ανάθεμα της γραφής


Με το όπλο του αλφαβήτου ανά χείρας οι Έλληνες μπορούσαν να καταγράψουν τα πάντα. Ταξίδευαν όχι μόνο κατ' εμπορία αλλά και κατά θεωρία ανταλλάσσοντας ιδέες και μαθαίνοντας καινούργια πράγματα. Η ιδέα εν συνεχεία ταξίδευε με όχημα τον πάπυρο και την περγαμηνή. Η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών ήταν η βασική τους αντίθεση με τους άλλους πολιτισμούς και ειδικά τους αρχαίους Αιγυπτίους.
Δεν έκλειναν τη γνώση σε επτασφράγιστες πυραμίδες, όπου πρόσβαση είχαν οι ιερείς, αλλά ανακοίνωναν τα πνευματικά τους ανδραγαθήματα στην Αγορά και αλλού (ο Ηρόδοτος είχε διαβάσει αποσπάσματα της ιστορίας του στους Ολυμπιακούς Αγώνες και στο κοινό του είχε τον νεαρό τότε Θουκυδίδη), έβαζαν γραφείς να γράφουν κυλίνδρους παπύρου και έφτιαχναν δημόσιες και ιδιωτικές βιβλιοθήκες.
Η τήρηση αρχείου ήταν γεγονός και αρχείο σημαίνει μνήμη για την ανθρωπότητα. Η γραφή σηματοδοτεί το τέλος της προϊστορίας και την αρχή της ιστορίας. Όχι όμως για όλους.
Στον πλατωνικό Φαίδρο ο Σωκράτης εκστομίζει το ανάθεμα κατά της γραφής: «Δεν βρήκες το φάρμακο για τη μνήμη αλλά για την υπόμνηση. Τώρα οι άνθρωποι θα νομίζουν ότι είναι σοφοί ενώ στην πραγματικότητα δεν θα ξέρουν τίποτε». Γι' αυτό ο Σωκράτης δεν έγραψε ούτε μια γραμμή κειμένου στα 70 χρόνια που έζησε, ούτε καν την απολογία του μπροστά στους δικαστές. Μιλούσε πάντοτε εκ στήθους και θεωρούσε το εφεύρημα της γραφής ό,τι χειρότερο είχε συμβεί στον τότε κόσμο. Έναν κόσμο ο οποίος είχε λίγους σοφούς και γέμισε δοκησίσοφους (κατά τον Σωκράτη).
Το αριστοτελικό και το ιπποκρατικό σώμα κειμένων (corpus) είναι δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις ενημερωμένων επιστημονικών αρχείων. Είναι σίγουρο ότι αν υπήρχαν υπολογιστές στην εποχή τους, ο πατέρας της Ιατρικής και ο Φιλόσοφος θα ήταν φανατικοί θιασώτες τους. Το ίδιο ισχύει και για την περίπτωση του Διαδικτύου
Οι σύγχρονοι τεχνολόγοι ακολουθώντας το παράδειγμα των Ελλήνων δημιούργησαν την νέα βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, σε τέτοια εικονική μορφή, ώστε να μην κινδυνεύει από πυρκαγιά. Το ίντερνετ όμως δεν σταμάτησε εκεί αλλά ξαναεφηύρε ένα στάδιο της γραφής καταδικασμένο στην αχρηστία: τα εικονογράμματα ή ιερογλυφικά που έγιναν ιδεογράμματα.

Eπιστροφή στα ιερογλυφικά: το ιντερνετικό ιερατείο


Η σύγχρονη διαδικτυακή πραγματικότητα αποδεικνύει ότι τα αφαιρετικά εικονίδια στις ιστοσελίδες (ειδικά αυτά που δημιουργούνται με το πρόγραμμα Flash της Macromedia) έλκουν όσο τίποτε τους δείκτες των ποντικιών των χρηστών. Εικονίδια αυτοκινήτων, βιβλίων, καροτσιών για αγορές προσκαλούν την αντιληπτική ικανότητα των χρηστών προκαλώντας ακαριαίες αντιδράσεις: δισεκατομμύρια κλικ. Τα εικονίδια στο δίκτυο καταργούν την τετριμμένη οδό του γλωσσικού σημείου, αρκεί να γίνονται αντιληπτά και να μην είναι υπερβολικά αφαιρετικά.

_____________________________________κουτάκι_____________________________________________

Το γλωσσικό σημείο και οι σχέσεις που αναπτύσσονται (sos! εικονογράφηση από κόκκινο βιβλίο μπαμπινιώτη και saussure)

Το κλειδί βρίσκεται στον «ερμηνευτή» που έχουμε όλοι στο μυαλό μας: η οπτική εικόνα της λέξης «βιβλίο», δηλαδή η ανάγνωση της διαδοχής των γραμμάτων, μεταφράζεται στην ακουστική εικόνα (το σημαίνον) που έχουμε ως ομιλητές της Ελληνικής /vivlio/ και ερμηνεύεται ως ιδέα του βιβλίου που έχει ο καθένας ως συγκεκριμένη σημασία στα αυλάκια του εγκεφάλου του (το σημαινόμενο).

___________________________________________τέλος στο κουτάκι_______________________________

Έτσι η πλοήγηση σε έναν δικτυακό τόπο γίνεται ακολουθώντας ένα μίτο, ο οποίος έχει εικονίδια-κόμβους. Πολλές φορές είναι σκόπιμο να υπάρχει μονολεκτική επεξήγηση του εικονιδίου στην πρώτη ιστοσελίδα, χωρίς όμως να επιβαρύνονται με περιττές λεπτομέρειες οι υποσελίδες. Με αυτόν τον τρόπο οι χρήστες πλοηγούνται ταχύτατα σε έναν δικτυακό τόπο.
Τα σήματα είναι ιδιαιτέρως χρήσιμα, όταν δεν υπάρχει αρκετός χρόνος για την μετάδοση του μηνύματος. Τον καιρό που τα αυτοκίνητα είχαν ανώτατη ταχύτητα τα 20 χλμ την ώρα, οι οδηγοί είχαν όλο το χρόνο του κόσμου να διαβάζουν ένα σήμα που έγραφε «[Ανώτατο όριο ταχύτητας τα 5 χλμ την ώρα]». Στην υπερδυναμική όμως εποχή που ζούμε δεν προλαβαίνει κανείς ούτε να δει ένα τέτοιο σήμα, πόσο μάλλον να το διαβάσει. Ανάλογη είναι η κατάσταση στις διαδικτυακές υπερλεωφόρους.
Όσο η ταχύτητα πρόσβασης στο Ίντερνετ και η ταχύτητα απόκρισης των διακομιστών αυξάνεται, τόσο θέλουμε να έχουμε ταχύτερη πλοήγηση που ερμηνεύεται σε ταχύτερη εύρεση της πληροφορίας. Ο χρόνος άλλωστε είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουμε. Τόσο πολύτιμος ώστε να υπάρχει ένα ιερατείο εικόνων και χρωμάτων (με ιερείς τους webdesigners ή ιστογραφίστες) το οποίο υφαίνει όνειρα σχεδιάζοντας χορταστικά μπλε συννεφάκια στον εικονικό μας διαδικτυακό ουρανό.

Βιβλιογραφία

Louis Prieto «Μηνύματα και σήματα», Εκδόσεις Νεφέλη 1986

F. De Saussure «Μαθήματα γενικής Γλωσσολογίας», Εκδόσεις Παπαζήση 1979

Γ. Μπαμπινιώτης «Εισαγωγή στη Σημασιολογία» 1985 Διάθεση: Ελληνικά Γράμματα

Marc-Alain Ouaknin «Les Mysteres de l' alphabet» Editions Assouline 1997

Raymond Gozzi, Jr. «The Power of Metaphor in the Age of Electronic Media» Hampton Press Inc 1999.

2011 © νίκος βασιλάκος метр