Error message

  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 516 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 519 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 520 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 521 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 523 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 525 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 264 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 265 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 273 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 280 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_settings_initialize() (line 614 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Strict warning: Only variables should be passed by reference in samara_preprocess_page() (line 78 of /home/nikosvas/public_html/sites/all/themes/samara/template.php).

Νίκος Βασιλάκος: Μνήμη - Τέχνη και Τεχνική της Μνήμης

Ψηφιακός Κόσμος
του Νίκου Βασιλάκου

Η τέχνη και η τεχνική της μνήμης

Στο βυθό του αρχαίου κόσμου ένα συμπόσιο πλησιάζει στο τέλος του όταν η χαρούμενη συντροφιά καλεί τους μουσικούς και τον ραψωδό να λάβουν τις θέσεις τους και να τους χαρίσουν απόλαυση και τέρψη μουσική. Και ενώ οι ιστορικοί μάς παρέχουν πλήθος πληροφοριών για τα μουσικά όργανα (τον φόρμιγγα και τη λύρα) και τα ποιήματα των αρχαίων, δεν μας λένε τίποτε για εκείνη την σταγόνα κρύου ιδρώτα που διατρέχει το μέτωπο του ραψωδού λίγο πριν αρχίσει το τραγούδι, ή κατ' άλλους, την απαγγελία του Έπους.
Ο ραψωδός (το όνομά του προέρχεται από την ράβδο που κρατούσε: ραβδωδός> ραψωδός) κοντοστέκεται, στηρίζεται προς στιγμήν στην ράβδο του, κυττά το χορτασμένο του κοινό και, αισθανόμενος το άγχος ως αγχόνη να τον περιβάλλει, αρχίζει να την κτυπά ρυθμικά επικαλούμενος την πιο ασφαλή βοήθεια του τότε γνωστού κόσμου για να τον βοηθήσει να ανακαλέσει στη μνήμη του τους στίχους και το μέτρο, ώστε να μην εξευτελιστεί:
"Άνδρα μοι έννεπε, μούσα…" 1ος στίχος της Οδύσσειας.
Μήνιν άειδε θεά…" 1ος στίχος της Ιλιάδας.
Φωνάζει από τα έγκατα του χρόνου την μητέρα των Μουσών που δεν ήταν άλλη από την Μνημοσύνη, μορφή ανεξιχνίαστη και ανεξερεύνητη να του παρασταθεί. Δεν σταματά βέβαια εκεί. Ο ποιητής - ραψωδός χρησιμοποιεί μνημονικά τεχνάσματα και τεχνικές ώστε, ακόμη κι αν η θεά αφαιρεθεί ασχολούμενη με τους ημίθεους έρωτές της, να μην πληγεί η φήμη και η επιβίωσή του. Πρέπει να θυμηθεί τους 548 στίχους της Οδύσσειας και τους 804 της Ιλιάδας, τότε βλέπετε δεν υπήρχαν ούτε φορητοί ούτε παλαμικοί υπολογιστές. Για την ακρίβεια δεν υπήρχε ούτε καν χαρτί και μολύβι, παρά μόνον πλάκες μαρμάρινες, ή ξύλινες, αλειμμένες με κερί…

Πράξη 1η
ΑΡΧΑΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Μνημονικές τεχνικές για επίδοξους ραψωδούς

Στα ομηρικά έπη υπάρχουν άφθονες φόρμουλες, οι οποίες είχαν επινοηθεί για να βοηθήσουν τον ραψωδό στο έργο της προφορικής σύνθεσης. Μια και συνέθετε για ακροατές και το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς του ήταν αναγκαστικά αυστοσχεδιασμοί, χρειαζόταν ένα μεγάλο αριθμό από φόρμουλες για να τον βοηθήσουν. Ο ραψωδός δεν μπορούσε να βασιστεί στην γραφή, αλλά έπρεπε να σχηματίσει τα ποιήματα στο μυαλό του και να τα απαγγείλει προφορικά.
Κάθε προφορική ποίηση χρειάζεται και χρησιμοποιεί φόρμουλες και στην πραγματικότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αυτές. Αν ο ποιητής έχει τον απόλυτο έλεγχό τους, μπορεί να δημιουργήσει ένα ποίημα πάνω σε οποιοδήποτε σχεδόν θέμα χωρίς μεγάλη προετοιμασία. Αυτός πρέπει να είναι και ο τρόπος με τον οποίο τραγουδούν οι φανταστικοί ραψωδοί του Ομήρου, ο Φήμιος και ο Δημόδοκος (στο χ 347-8 και στο θ 44-5 της Οδύσσειας), και αναμφίβολα ο Όμηρος, όταν έμαθε την τέχνη του, αυτό που κατάκτησε ήταν ένα μεγάλο απόθεμα από φόρμουλες που σχετίζονταν με ηρωικές παραδοσεις και που μπορούσαν να ανταποκριθούν σε οποιαδήποτε ανάγκη.
Όταν μια φράση ανταποκρινόταν σε μια ανάγκη και αποδεικνυόταν ότι ασκούσε κάποια έλξη στους ακροατές μπορούσε να διατηρηθεί, ενώ άλλες λιγότερο αξιόλογες εκγαταλείπονταν και αντικαθιστούνταν από νέες φράσεις. Έτσι λειτουργεί η προφορική παράδοση και μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτό συνέβαινε πριν από τον Όμηρο, και ότι αυτός την βρήκε και την χρησιμοποίησε με τον δικό του μεγαλόπρεπο τρόπο. Η φόρμουλα κάνει το ομηρικό ύφος να είναι αυτό που είναι και έχει πρωταρχική σημασία για την κατανόησή του.

Ο αλγόριθμος της ομηρικής φόρμουλας

Η χρήση της φόρμουλας από τον Όμηρο γίνεται με συγκεκριμένους σταθερούς κανόνες. Για ευκολία μπορούμε να διαιρέσουμε την φόρμουλα σε τρείς κατηγορίες:
1. Σε σύντομες φράσεις, συγκεκριμένοι συνδυασμοί ουσιαστικού και επιθέτου που περιλαμβάνουν τα περίφημα ομηρικά επίθετα: π.χ. πολυμήχανος ή πολύτεχνος Οδυσσέας, πρωταφέντης ή καστραφέντης Αγαμέμνωνας, γοργοπόδαρος ή φτεροπόδαρος Αχιλλέας (πολύμητις Οδυσσέας, άναξ ανδρών Αγαμέμνων, πόδας ωκύς Αχιλλεύς).
2. Σε μεμονωμένες φράσεις που χρησιμοποιούνται για την ανάπτυξη της ιστορίας και που επαναλαμβάνονται, όταν έχουμε μια παρόμοια περίπτωση: π.χ. "Τότε ο Αχιλλέας ο γοργοπόδαρος του απηλογήθη κι είπε", "Κι ο άψεγος μάντης ξεθαρρεύοντας τού απηλογήθη τότε" και άλλα.
3. Σε μια σειρά από στίχους ή θέματα που περιγράφουν μια συμβατική δράση: π.χ. οι περιγραφές των μαχών στην Ιλιάδα ή των καταστάσεων της θάλασσας στην Οδύσσεια.
Η κάθε μια φόρμουλα από αυτές έχει την δική της ιδιαίτερη χρήση και τους δικούς της κανόνες, και η κάθε μια είναι αναμφίβολα φορμουλαϊκή με την έννοια ότι ένας καθορισμένος αριθμός λέξεων (στην πραγματικότητα πρόκειται για μετρικά και σημασιολογικά υποσύνολα λέξεων) χρησιμοποιείται κανονικά για μια παρόμοια περίπτωση οποτεδήποτε αυτή συμβαίνει.
Αποτέλεσμα αυτής της μεθόδου είναι να παρουσιάζονται πολύ συχνά μέσα στην Οδύσσεια και την Ιλιάδα επαναλήψεις λέξεων, λεκτικών σχημάτων και φράσεων που βοηθούν τον ραψωδό να συνεχίζει το δύσκολο για τη μνήμη έργο του.

Από την αγωνία του ραψωδού στην αγωνία του ρήτορα στην αρχαία Ελλάδα

Αυτό όμως που θα συνέβαινε στον ταλαίπωρο ("τάλα" στην γλώσσα του Ομήρου) ραψωδό δεν συγκρίνεται, ούτε κατά διάνοια, με το ξύλο και τις ντομάτες (ναι, ναι οι αρχαίοι πετούσαν αυγά και ντομάτες στους κακούς ρήτορες και στους ηθοποιούς που δεν άξιζαν, με αποτέλεσμα να υπάρχουν "μπράβοι" στην εκκλησία του δήμου και στα θέατρα, οι επονομαζόμενοι "ραβδούχοι") που θα έτρωγε ο ρήτορας αν δεν θυμόταν τον λόγο του. Σε αυτήν την περίπτωση οι ομηρικές φόρμουλες ήταν σχεδόν άχρηστες, διότι σκοπός του λόγου του ρήτορα δεν ήταν μόνον η τέρψη του ακροατηρίου, αλλά το πώς (ο ίδιος ή ο πελάτης του) θα αποφύγει την φυλακή! Στην δύσκολη περίπτωση της μνημονικής τεχνης των ρητόρων και των λογογράφων την λύση έδωσε ένας ποιητής…

Η τέχνη της μνήμης

Βαθιά στο παρελθόν, στα χρόνια της προσωκρατικής ακόμη εποχής, ένα τυχαίο περιστατικό στάθηκε αφορμή για ν’ ανακαλύψει ο ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος την τέχνη της μνήμης.
Ένας Θεσσαλός ευγενής, ο Σκόπας, είχε οργανώσει ένα συμπόσιο (από τα θαυμαστά της εποχής), όπου ο ποιητής Σιμωνίδης είχε κληθεί να τραγουδήσει. Έτσι κι έγινε. Ο ποιητής πήγε και έψαλλε έναν ύμνο αφιερωμένο στον οικοδεσπότη του συμποσίου και στους διδύμους θεούς, τους Διόσκουρους.
Όταν το γλυκό τραγούδι σταμάτησε και της πληρωμής ήρθε η στιγμή, ο Σκόπας απευθύνθηκε γεμάτος μεσαιωνική ειρωνεία προς τον Σιμωνίδη: «Πάρε την πληρωμή σου. Μισή απ’ όση συμφωνήσαμε. Τα υπόλοιπα ζήτα τα από τους Θεούς που μόλις ύμνησες...!». Πριν προλάβει καν να αντιδράσει ο Σιμωνίδης, τον πλησίασε ένας δούλος και του είπε ότι δύο νεαροί τον ζητούσαν στην εξώθυρα της οικίας. Ο ποιητής πήγε, αλλά δεν βρήκε κανέναν. Τότε ήταν που επισυνέβη το κακό. Μόλις βγήκε έξω για να βρει εκείνους που τον ανεζήτησαν, η στέγη του σπιτιού κατέπεσε πλακώνοντας τους συνδαιτυμόνες.
Ο ποιητής αμέσως κατάλαβε τι έγινε· το να βγει έξω ήταν η αμοιβή που του χρωστούσαν οι Διόσκουροι κατά τα ειρημένα του -νεκρού πλέον- Σκόπα. Πριν προλάβει να φύγει από τον τόπο της καταστροφής, ήρθαν συγγενείς των θυμάτων που αδυνατούσαν να ξεχωρίσουν μες τα άψυχα κορμιά τους δικούς τους, καθώς τα φυσιογνωμικά τους χαρακτηριστικά είχαν αλλοιωθεί εντελώς από το ατύχημα. Ανήμποροι να καταλήξουν ποιός ήταν ποιος, ζήτησαν την συνδρομή του Σιμωνίδη, του τελευταίου ανθρώπου που τους είχε δει πριν χαθούν. Τότε ήταν που γεννήθηκε η τέχνη της μνήμης.
Ο Σιμωνίδης για να θυμηθεί συνεδύασε τις εικόνες των δαιτυμόνων με τις θέσεις που κατελάμβαναν στα ανάκλιντρα του συμποσίου και εν συνεχεία τις θέσεις με τα πρόσωπα. Έτσι κατάφερε να θυμηθεί που καθόταν ο καθείς, αποδεικνύοντας ότι η μνήμη λειτουργεί χωροστατικά συνδυάζοντας εικόνες και σχήματα, με πληροφορίες και σύμβολα.

Ελληνικές χωροθετικές και χωροστατικές μνημονικές τεχνικές

Οι Έλληνες ρήτορες του αρχαίου κόσμου που δίδαξαν την ρητορική τέχνη στους Ρωμαίους, έμειναν μνημειώδεις για την μνημονική ικανότητά τους. Μπορούσαν να εκστηθίζουν μακρούς προς αγόρευσιν λόγους βασιζόμενοι στην τεχνική που είχε, τυχαία, εισαγάγει ο Σιμωνίδης. Στην αρχή χρησιμοποιούσαν τα μέρη μιάς οικίας ή τα μέρη ενός ελληνικού ναού. Έτσι ο ρήτορας όταν άρχιζε το λόγο του φανταζόταν ότι επισκέπτεται ο ίδιος το ναό και περιηγούμενος στα μέρη του, θυμόταν τις ιδέες που είχε συσχετίσει με κάθε ξεχωριστό τμήμα. Έτσι λειτουργούσαν μνημονικοί συνδυασμοί που έμοιαζαν με ολόκληρα αρχιτεκτονικά οικοδομήματα, κατασκευασμένα στο μυαλό των ρητόρων, τα οποία τους βοηθούσαν να μην ξεχνούν. Ίσως για μας τους μεταγενέστερους είναι δύσκολο να κατανοήσουμε το πώς ακριβώς λειτουργούσαν, γι' αυτό ας δούμε δύο σχετικά παραδείγματα.
Επειδή ό,τι ήταν οι ναοί για τους αρχαίους είναι και οι εκκλησίες για μας τους νεοέλληνες, μπορούμε να κάνουμε τις εξής αντιστοιχίες με τους χώρους και τις πράξεις που τελούνται εντός του ναού. Για τις ανάγκες του παραδείγματος θα τις αντιστοιχήσουμε με έναν τυπικό ευχαριστήριο λόγο: Ο σταυρός που κάνουμε, άμα τη εισόδω μας, μπορεί να είναι η αναφορά στο παρελθόν, στους ανθρώπους που μας υποστηρίζουν ή στις κατακτήσεις μας (μία αναφορά στον εαυτό μας ίσως). Το κερί που ανάβουμε μπορεί να είναι ο σκοπός της ομιλίας μας. Τα φιλιά που δίνουμε στις εικόνες μπορούν κάλλιστα να είναι οι δυσκολίες που περάσαμε και επιτυχώς αντιμετωπίσαμε, ή οι στόχοι μας, ή ακόμη οι προσδοκίες μας και ούτω καθ' εξής…
Αφού είδατε πως μπορείτε να λειτουργήσετε μνημονικώς δημιουργώντας διαφορετικές σχέσεις στον χώρο, προσπαθήστε τώρα να θυμηθείτε τα πιόνια στο σκάκι. Θα διαπιστώσετε πως το πνεύμα σας ανακαλεί το σχήμα της σκακιέρας και προχωρά από την άκρη προς το κέντρον, ή από σειρά σε σειρά. Για να αντιληφθείτε την διαφορά της χωροστατικής ή χωροθετικής μνημονικής μεθόδου μπορείτε να δοκιμάσετε και την διαφορετική μνημονική μέθοδο δημιουργίας λογικών σκηναρίων: αν ήσασταν ιππότης, ή δεσποσύνη (δεσπότης ή δέσποινα στην αρχαία), και φθάνατε σε ένα κάστρο θα βλέπατε πρώτα τους στρατιώτες που το προστατεύουν (πιόνια), μετά τον Πύργο εντός του οποίου βρίσκονται Άλογα, τα οποία ιππεύουν Αξιωματικοί που φρουρούν το περιτίμητο ζεύγος, τον Βασιλιά και την Βασίλισσα. Στην τελευταία περίπτωση χρησιμοποιήσαμε την τεχνική των ομόκεντρων κύκλων με πυρήνα το ζευγάρι βασιλιά-βασίλισσας και εξώτατη στοιβάδα τα πιόνια…

Ο Σωκράτης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης θυμούνται…

Η τεχνική που πρώτα βλέπουμε στο περιστατικό του Σιμωνίδη δεν σταμάτησε την διαδρομή της στην τέχνη των ρητόρων. Η σύνδεση εικόνων γνώσης και μνήμης απαντάται και στην πλατωνική φιλοσοφία. Στον διάλογο «Μένων» (82.b και εξής) υπάρχει ένα πείραμα του Σωκράτη με έναν δούλο, ο οποίος μέσω λειτουργιών της μνήμης ανακαλύπτει ότι γνωρίζει πράγματα και γεωμετρικές αλήθειες που δεν διδάχθηκε ποτέ. Ο Πλάτωνας με την θεωρία των ιδεών προχωρά ένα βήμα παραπέρα, ισχυριζόμενος ότι οι άνθρωποι μπορούν να γνωρίσουν την αλήθεια για την ουσία των πραγμάτων του κόσμου, όχι εμπειρικώς, αλλά ανακαλώντας στην μνήμη τους τις ιδέες των πραγμάτων που ο νούς τους είχε γνωρίσει πριν έλθουν σε αυτόν τον κόσμο.
Στον χώρο της πλατωνικής φιλοσοφίας εμφανίζεται ένα παράδοξο σχήμα δασκάλου - μαθητή: Ο Σωκράτης, μια από τις πιο αινιγματικές μορφές του αρχαίου κόσμου, δεν έγραψε τίποτε διότι πίστευε στην προφορική διδασκαλία, η οποία -σύμφωνα με τα λεγόμενά του- δεν μπορεί σε καμμία περίπτωση να αντικατασταθεί από την γραπτή ομιλία των κειμένων. Με αυτή την τακτική ανάγκασε τον Πλάτωνα να ανασυνθέσει από μνήμης ολόκληρους διαλόγους, να τους καταγράψει και να μας τους παραδώσει. Παρά το τεράστιο αυτό έργο όμως, ο Πλάτωνας δεν μας δίνει καμμία πληροφορία για τις μνημονικές τεχνικές που τον βοηθούσαν να ανασυνθέτει τις ατελείωτες ερωταποκρίσεις του Σωκράτη με τους συνομιλητές του. Κι όχι μόνον αυτό αλλά καταλήγει να περιλαμβάνει στους διαλόγους του και τον σωκρατικό αφορισμό της γραφής. Πρόκειται για την απάντηση του αιγυπτίου θεού, πού βάζει ο Πλάτωνας στο στόμα του Σωκράτη, όταν του ανακοινώνεται ότι επιτέλους ευρέθη το της μνήμης φάρμακον (η γραφή) και έτσι θα γίνει σοφός ο άνθρωπος: "ούκουν μνήμης αλλά υπομνήσεως φάρμακον ηύρες" (Φαίδρος, 275.a)». «Δεν βρήκες το φάρμακο για τη μνήμη αλλά για την υπόμνηση» φωνάζει ο Σωκράτης από τα βάθη των αιώνων…
Ό,τι όμως δεν έγραψε ο Πλάτωνας για τη μνήμη, αναλαμβάνει να αναλύσει ενδελεχώς ο βορειοελλαδίτης μαθητής του από τα Στάγειρα της Χαλκιδικής, ο Αριστοτέλης.

Περιπλάνηση με οδηγό τον Αριστοτέλη στα πεδία της μνήμης και της ανάμνησης

Ο Αριστοτέλης αφιερώνει μία ολόκληρη πραγματεία στην τέχνη της μνήμης και στην διασύνδεσή της με τις εικόνες της πραγματικότητας. Πρόκειται για το "Περί μνήμης και αναμνήσεως" στα "Μικρά Φυσικά" όπου υπάρχουν πολλά σημεία που παραπέμπουν στην ιστορία του Σιμωνίδη που είδαμε παραπάνω.
Η πραγματεία του Αριστοτέλη για την μνήμη και την ανάμνηση θεωρείται αριστοτεχνική επειδή αναδεικνύει στο έπακρο τις αναλυτικές δυνατότητες του Φιλοσόφου. Οπλισμός του για την κατανόηση της μνήμης είναι η παρατήρηση και η κοινή εμπειρία που έχουμε όλοι όταν προσπαθούμε να θυμηθούμε πρόσωπα και πράγματα.
Στην αρχή ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει την αναφορά της μνήμης στο παρελθόν και συμπεραίνει ότι πρόκειται για μια λειτουργία της ικανότητας με την οποία αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο, δηλαδή της πρώτης αντιληπτικής ικανότητας (του πρώτου αισθητικού), της κοινής αίσθησης. Η μνήμη, προσθέτει, είναι αδύνατη χωρίς εικόνα (φάντασμα). Επομένως, είναι μια λειτουγία του μέρους της ψυχής στο οποίο ανήκει η φαντασία. Αντικείμενό της δεν είναι όμως η παρούσα εικόνα, αλλά το παρελθόν γεγονός. Πώς μπορεί αυτό να συμβαίνει; Η απάντηση του Αριστοτέλη είναι ότι αυτό που η αντίληψη παράγει στην ψυχή είναι ένα είδος ζωγραφιάς (ζωγραφήματος), ή αποτύπωσης του αισθήματος, σαν τη σφραγίδα ενός δαχτυλιδιού. Όταν βλέπουμε την εικόνα ενός πίνακα, αντιλαμβανόμαστε ταυτόχρονα το πρότυπό της. Με τον ίδιο τρόπο είναι δυνατό, όταν αντιλαμβανόμαστε ένα φάντασμα, να το αντιλαμβανόμαστε ταυτόχρονα ως εικόνα κάποιου πράγματος και κάποιου παρελθόντος πράγματος. Όταν πληρούνται αυτές οι δύο προϋποθέσεις, δεν έχουμε μόνο φαντασία, αλλά το συνθετότερο εκείνο ενέργημα που ονομάζεται μνήμη. Οι δύο διεργασίες είναι τόσο συναφείς, τονίζει ο Αριστοτέλης, ώστε να μπορεί κανείς να έχει μια μνημονική εικόνα και όμως να νομίζει ότι είναι μια απλή εικόνα, ή αντίστροφα, να έχει μιαν απλή εικόνα και να νομίζει ότι είναι μνημονική εικόνα.
Από τη μνήμη ο Αριστοτέλης προχωρεί στην ανάμνηση που διακρίνεται τόσο από τη συνεχή ενεργό μνήμη, όσο και από τη δεύτερη μάθηση εκείνου που έχει τελείως ξεχαστεί. Η ανάμνηση είναι η επίπονη, ή μη επίπονη, ενεργοποίηση της μνήμης που έχει γίνει απλώς δυνητική, δηλαδή έχει εξαλειφθεί από τη συνείδηση. Η αρχή στην οποία βασίζεται η ανάμνηση είναι ότι οι κινήσεις που άφησαν οι αισθήσεις στα όργανά μας τείνουν να διαδέχονται κανονικά η μία την άλλη. Ο συνειρμός των ιδεών -ένα ζήτημα που βρίσκει εδώ την παλαιότερη διατύπωσή του- προκύπτει από ομοιότητα, εναντιότητα ή συνάφεια. Η ανάμνηση ενός αντικειμένου τείνει να ακολουθείται από την ανάμνηση ενός στοιχείου ομοίου ή εναντίου ή σύνεγγυς στην αρχική εμπειρία. Αυτή η αρχή που λειτουργεί στην ακούσια ανάμνηση πρέπει να μας καθοδηγεί και στην εκούσια ανάμνηση. Ο Αριστοτέλης όμως δεν σταματά εκεί. Δίνει εν συνεχεία στο "Περί μνήμης και αναμνήσεως" μια ενδιαφέρουσα και αναλυτική περιγραφή της διαδικασίας της ανάμνησης και της σημασίας που έχει γι' αυτήν η αίσθηση της χρονικής απόστασης. Δεν μπορεί να υπάρξει μνήμη αν δεν προηγηθεί χρόνος. Η έπαυλη της μνήμης είναι το παρελθόν και ο κήπος της η θάλασσα του μέλλοντος. Το τι έρχεται είναι άδηλον…

Πράξη 2η
ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ

Μαγικά φίλτρα για τη μνήμη

Κατά την διάρκεια της αναγέννησης η τέχνη της μνήμης συνδυάστηκε με εικόνες και οικοδομήματα, ή διατάξεις των πραγμάτων μέσα στον χώρο, που η χρήση τους είχε ως στόχο να βοηθήσει τον θεατή να ανακαλύψει, πίσω τους, τα μυστικά του κόσμου. Έτσι ενώ οι αλχημιστές έψαχναν για χρυσάφι στην Λυδία λίθο, οι μάγοι-φιλόσοφοι ερευνούσαν την νομοτέλεια του σύμπαντος κόσμου στις εικόνες και τις λέξεις.

Το θέατρο της μνήμης του Camillo

Το "μαγικό" σύστημα μνήμης του Camillo ήταν μια ξύλινη μακέτα αρχαιοελληνικού θεάτρου αρκετά μεγάλη ώστε να χωράει δύο ανθρώπους. Μέσα στο θέατρο υπήρχαν εικόνες με αναπαραστάσεις που συμβόλιζαν όλες τις αλήθειες του κόσμου, τις οποίες ο άνθρωπος μπορούσε να δει ανάγλυφες μπροστά στα μάτια του. Επιδίωξη του Camillo ήταν μέσα από την ιδιαίτερη διαρρύθμιση του θεάτρου του, και τις εικόνες με τις οποίες ήταν διακοσμημένο, να αναβιώσει στη μνήμη του ανθρώπου τα μυστικά και τις αλήθειες που κρύβει μέσα του ο κόσμος.

Η τέχνη της μνήμης του Lull

Βασικός στόχος του Lull ήταν να βοηθήσει τους ανθρώπους να γνωρίσουν πλήρως την πραγματικότητα. Έτσι ταξινόμησε τις βασικές ιδέες ή κατηγορίες του νου μαζί με τους διάφορους τρόπους συνδυασμού τους έτσι, ώστε, έχοντας υπόψη του κανείς τα δεδομένα αυτά να μπορεί να επιτελέσει ακόμη και την πιο σύνθετη λογική διαδικασία που θα του αποκαλύψει κάποια από τις πτυχές της πραγματικότητας.
Η κατάληξη ήταν τρείς ομόκεντροι κύκλοι που τον καθένα τους διαίρεσε σε εννέα διαστήματα, μέσα στα οποία έγραψε τα γράμματα που εξέφραζαν τις βασικές έννοιες. Από τους κύκλους αυτούς ο εξωτερικός ήταν ακίνητος, ενώ οι υπόλοιποι περιστρέφονται γύρω από το κοινό κέντρο τους. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνονται ποικίλοι συνδυασμοί των γραμμάτων που αναπαριστούν τις βασικές έννοιες. Μέσω των συνδυασμών αυτών, κατά τον Lull πάντοτε, απεικονίζεται η δομη της πραγματικότητας. Στην ίδια αυτή βασική αρχή στηρίζεται και ο Giordano Bruno…

Οι ομόκεντροι κύκλοι του Bruno

Ο Giordano Bruno βασιζόμενος στις τεχνικές των Ελλήνων και άλλων αλχημιστών μάγων (το θέατρο της μνήμης του Camillo, και το μνημονικό σύστημα του Lull) κατασκευάζει το δικό του σύστημα μνήμης. Το σύστημα αυτό αποτελείται από επτά ομόκεντρους κύκλους χωρισμένους σε τριάντα διαστήματα μέσα στα οποία περιέχεται ολόκληρος ο κόσμος των αισθήσεων, των τεχνών και των επιστημών. Οι κύκλοι μετακινούνται και αντιστοιχούν σε άλλα στοιχεία δημιουργώντας έτσι δεκάδες συνδυασμούς βάσει των οποίων ο άνθρωπος που το χρησιμοποιεί θυμάται και ανακαλεί γεγονότα, πράξεις και λόγους στη μνήμη του.
Η τέχνη της μνήμης που εισηγήθηκε ο Bruno στηρίζεται στους δύο βασικούς συντελεστές της αρχαίας παράδοσης που εγκαινίασε ο Σιμωνίδης: πρώτον στην αναφορά σε εικόνες και, δεύτερον, στην διάταξη των εικόνων αυτών κατά έναν ορισμένο τρόπο.

Το αριστοτελικό τηλεσκόπιο

Το σύστημα μνήμης του Lull και του Giordano Bruno ομοιάζει πολύ με το αριστοτελικό τηλεσκόπιο του πατρός Εμμανουήλ που περιγράφει ο Umberto Eco στο βιβλίο του «Το νησί της προηγούμενης ημέρας» (σελ. 95 κ.ε.), μόνο που εκεί η ταξινόμηση του κόσμου γίνεται βάσει των αριστοτελικών κατηγοριών. Ολόκληρος ο κόσμος μας διαιρείται σε δέκα κατηγορίες: στην Ουσία, στο Ποσόν, στο Ποιόν, στο Προς Τι, στο Ποιείν, στο Πάσχειν, στο Κείσθαι, στο Πού, στο Πότε και στο Έχειν. Οι υποδιαιρέσεις όλων των κατηγοριών, που είναι εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες, αναγράφονται σε μικρά χαρτάκια. Τα μικρά αυτά χαρτάκια τοποθετούνται με την σειρά τους σε συρτάρια που βρίσκονται πάνω σε κυλίνδρους που περιστρέφονται με μια μανιβέλα. Εννέα κύλινδροι με εννέα συρτάρια ο καθείς μας κάνουν 81 συρτάρια που με ένα γύριστμα της μανιβέλας άρχιζουν να περιστρέφονται μέσω των κυλίνδρων, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον, και που μόλις σταματούσαν μπορούσε κανείς να διαβάσει τριάδες λέξεων σε τυχαίους συνδυασμούς που όμως έβγαζαν νόημα και ανακαλούσαν εικόνες μνήμης. Αυτός ήταν άλλωστε και ο σκοπός του αριστοτελικού τηλεσκοπίου. Να ανακαλέσει, μέσω των γλωσσικών συνδυασμών, ιδέες και γνώσεις πρωτόγνωρες (σε σχέση με το τι είχε ήδη σκεφθεί) στον άνθρωπο που το χρησιμοποιεί.

Φωτιά και Ιερά Εξέταση στις μεσαιωνικές μάγισσες

Ενώ οι ιεροεξεταστές γύριζαν όλα τα καθολικά μοναστήρια προς άγραν μάγων, αλχημιστών και δοκησισόφων, φιλόσοφοι όπως ο Έρασμος κατέρριπταν όλα τα κατασκευάσματα των προαναφερθέντων "μάγων" της Αναγέννησης με το απλό αφοπλιστικό επιχείρημα ότι με την κυκλοφορία των τυπωμένων βιβλίων, η μαγική τέχνη της μνήμης ήταν πλέον άχρηστη! Ίσως ο καλύτερος τρόπος να αποδείξεις ότι δεν υπάρχουν μάγισσες είναι να σταματήσεις το κυνήγι τους και να τις αφήσεις (τις μάγισσες) να αποδείξουν την ισχύ των μαγικών τους φίλτρων.
Οι ιεροεξεταστές βέβαια δεν προτίμησαν το δρόμο της ερασμικής λογικής: Ο κακομοίρης ο Bruno, παρά τις πιέσεις, αρνήθηκε να αποκηρύξει την μαγική τέχνη του για τη μνήμη. Το τίμημα για την άρνησή του αυτή; Η εκτέλεσή του. Ένα οδυνηρό τέλος που του εξασφάλισε την αιώνια ηρεμία δίπλα στον Αριστοτέλη και τον Σιμωνίδη που τόσο θαύμαζε. Δύσκολες εποχές για διανοούμενους (μάγους, αλχημιστές, φιλοσόφους) και για μάγισσες…!
Πράξη 3η
Ψηφιακή Εποχή

Μνημονικές πόλεις: Η φανταστική Dar El Marar και η Δεδομενούπολη

Ενώ λοιπόν η ιστορία του παππού Σιμωνίδη για την τέχνη της μνήμης αγνοείται από τους περισσότερους νεοέλληνες απογόνους του, οι Αμερικανοί την γνώριζαν πολύ καλά. Το 1976 ο Craig Fields, ο μετέπειτα διευθυντής του ARPA που τότε ήταν απλώς διευθυντής κάποιου προγράμματος, ζητά από μια εταιρεία στην Νέα Υόρκη να κατασκευάσει μια ταινία που θα περιείχε μια φανταστική πόλη, την Dar El Marar, όπου ο χρήστης με τη μορφή ενός ελικοπτέρου θα πετούσε ανάμεσα στα κτίρια και τις γειτονιές αναζητώντας πληροφορίες. Τα κτίρια θα ήταν απεικάσματα πληροφοριών και αποθηκευτικοί χώροι γνώσεων. Σκοπός του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού της πόλης αυτής ήταν να τοποθετεί ο χρήστης τις πληροφορίες εκεί που θα ήθελε, ώστε να μπορεί να τις αναζητήσει στο μέλλον.
Το μόνο πρόβλημα του πειράματος ήταν ότι χρησιμοποιούσε τρισδιάστατες τεχνικές και όπως αποδείχθηκε υπάρχουν άνθρωποι που έχουν πρόβλημα όταν πρέπει να κινηθούν σε τρείς εικονικές διαστάσεις. Μην ξεχνάτε ότι η οθόνη του υπολογιστή σας εφαρμόζει το δυδιάστατο μοντέλο απεικόνισης και απ' ότι φαίνεται σας είναι αρκετά οικείο…
Όλες αυτές οι παρατηρήσεις οδήγησαν στην κατασκευή του χωροστατικού (ή χωροθετικού) συστήματος διαχείρησης δεδομένων (spatial data management system: SDMS) που ξεκίνησε από την φανταστική Dar El Marar για να καταλήξει στην Dataland. Στην Δεδομενούπολη (όπως λέμε Λιμνούπολη) ή Dataland, αν προτιμάτε, συμβαίνει ότι είδαμε να γίνεται πράξη στον ψηφιακό δίσκο του ROM για τον Μ. Αλέξανδρο. Κάθε εικόνα κρύβει πίσω της δεδομένα: το ξίφος τις πληροφορίες των πολεμικών μηχανών και του στρατού, ο χάρτης τις πληροφορίες για τις εκστρατείες και τις μάχες κ.ά. Όλα αυτά τα σχήματα είναι εφαρμογές του SDMS, του συστήματος που το MIT και η ARPA βάσισαν στον Σιμωνίδη τον Κείο, όπως άλλωστε ομολογεί και ο Nicholas Negroponte στο "Being Digital" (σελ. 109).
Η διαδικασία που "τρέχει" στο μυαλό σας την ώρα που ψάχνετε ένα βιβλίο (πρώτα εντοπίζετε το δωμάτιο όπου βρίσκεται το ράφι και μετά συνειρμικά βρίσκετε την θέση του βιβλίου στο ράφι), ομοιάζει με το πώς -σε ένα άτακτο γραφείο γεμάτο χαρτάκια- βρίσκετε αυτό που ψάχνετε ("εν τη αταξία η τάξις", όταν την έχουμε δημιουργήσει εμείς). Οι προαναφερθείσες νοητικές διεργασίες είναι ίδιες με το πώς βρίσκουμε στην γραμμή έναρξης των Windows το πρόγραμμα που θέλουμε να χρησιμοποιήσετε, ένα αρχείο ή ακόμη ένα μήνυμα στα άδυτα του κινητού μας τηλεφώνου. Το μυαλό σας δουλεύει, σκέπτεται και ενεργεί στον χώρο των διαστάσεων, συνειδητοποιήστε το και χρησιμοποιήστε το!

Ένας υπολογιστής θυμάται…

Πριν προσπαθήσουμε να εξερευνήσουμε τους μνημονικούς μηχανισμούς του ανθρώπου καλόν είναι να ξεκινήσουμε με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η μνήμη του υπολογιστή διακρίνεται σε φυσική (physical) και εικονική (virtual). Φυσική είναι αυτό που ονομάζουμε RAM (μνήμη ελεύθερης προσπέλασης: Random Access Memory) και εικονική είναι ένα μέρος του σκληρού μας δίσκου (swap) -στο Linux αυτό μπορεί να είναι ένα απλό αρχείο- στο οποίο ο επεξεργαστής μας γράφει και σβύνει συνέχεια πληροφορίες που δεν χωρούν στην RAM, ώστε να εκτελούνται οι εντολές που του δίνουμε πιο γρήγορα. Φυσικά υπάρχει και η ROM (Read Only Memory: αναγνώσιμη μνήμη ή μνήμη ανάγνωσης), χαρακτηριστικό παράδειγμα ROM μνήμης είναι ένας ψηφιακός δίσκος.
Μόλις θέσουμε σε λειτουργία τον υπολογιστή μας, εκείνος ελέγχει τη μνήμη του (RAM) μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται έλεγχος μνήμης ή memory check. Την στιγμή εκείνη ο υπολογιστής κάνει ό,τι κάνουμε κι εμείς μόλις ξυπνήσουμε το πρωί, σε κλάσματα όμως του δευτερολέπτου: συνειδητοποιούμε την ύπαρξή μας και αρχίζουμε να ταξινομούμε τις σκέψεις μας. Όταν εκκινούμε ένα πρόγραμμα, τα διάφορα μέρη του εγκαθίστανται προσωρινά σε διευθύνσεις μνήμης. Έτσι η πραγματική μνήμη του υπολογιστή μας διαφέρει από στιγμή σε στιγμή σε σχέση με τη συνολική του μνήμη. Το Linux ως λειτουργικό σύστημα γνωρίζει αυτήν την ειδοποιό διαφορά και γι' αυτό όταν δίνουμε την εντολή free -t στο κέλυφος (shell) η απάντηση που λαμβάνουμε είναι διαφορετική από τη συνολική μνήμη που μας δίνουν, χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις, τα Windows. Τι θα συνέβαινε όμως αν ένα πρόγραμμα εγκαθίστατο και έτρεχε μόνο στην RAM; Πόσο ταχύ στην εκτέλεσή του και πόσο ασφαλές στη λειτουργία του θα ήταν;

Ramdisk και Trinux: ένα λειτουργικό σύστημα χωρίς σκληρό δίσκο!

Φανταστείτε πώς θα ήταν ο υπολογιστικός μας βίος αν είχαμε 1 Terra Byte RAM και τέτοιο λειτουργικό σύστημα, έτσι ώστε, με την εκκίνηση του υπολογιστή μας, όλα τα προγράμματα, οι εφαρμογές και οι αποθηκευμένες πληροφορίες που υπάρχουν στον σκληρό μας δίσκο να τοποθετήθουν αφ' εαυτά και αφ' εαυτές στη RAM μας… Μη σας φαίνεται παράξενο, κάτι ανάλογο σε πολύ μικρότερο βαθμό γίνεται με το ramdisk που δημιουργούν τα Windows στη μνήμη για να εγκατασταθούν σε ένα μηχάνημα που έχει εντελώς άδειο τον σκληρό του δίσκο.
Οι γκουρού του Linux (Λίνουξ) όμως προχωρούν ένα βήμα παραπέρα με τη δημιουργία του Trinux (Τρίνουξ). To γλυκούλι αυτό λειτουργικό σύστημα περιέχεται, ακούσατε ακούσατε, σε μία μόλις δισκετούλα (η πλήρης έκδοση είναι δύο δισκέτες!) και εγκαθίσταται ήσυχα και διακριτικά σε οποιονδήποτε υπολογιστή με το ασύγκριτο προνόμιο ο σκληρός δίσκος του εν λόγω υπολογιστή να αγνοεί την ύπαρξή του! Το Trinux είναι ένα πλήρες ως έπος ειπείν (που λέει ο λόγος) λειτουργικό σύστημα που τρέχει αποκλειστικά στη RAM του υπολογιστή. Και σαν να μην έφτανε μόνον αυτό, με το Trinux μπορείτε να συνδεθείτε ευκολότατα και στο Διαδίκτυο, χωρίς να σας πάρει είδηση ο κτήτωρ του υπολογιστή και χωρίς να του πειράξετε τον σκληρό του δίσκο και το λειτουργικό του σύστημα, το οποίο -σημειωτέον- μπορεί να είναι οποιοδήποτε. Περισσότερες πληροφορίες στο www.trinux.org.

Η μνήμη των ανθρώπων

Ενώ στον ηλεκτρονικό μας υπολογιστή έχουμε μόνο μία είσοδο δεδομένων, το πληκτρολόγιο, στον άνθρωπο έχουμε πέντε, κατ' άλλους έξι, εισόδους πληροφοριών (τις πέντε αισθήσεις). Προσοχή, ο οδηγός δισκέτας και ψηφιακού δίσκου δεν είναι είσοδοι, αλλά αποθηκευτικά μέσα. Φαντάζεστε λοιπόν τι κατακλυσμός διεργασιών, συνειρμών, δοκιμών και υπολογισμών συντελείται αυτήν τη στιγμή μέσα στο μυαλό σας, ενώ αναγινώσκετε (φαινομενικά απαθείς) το προκείμενον άρθρο για τη μνήμη στο περιοδικό ROM! Αν ήσασταν καλωδιωμένοι και συνδεδεμένοι με υπολογιστή, θα κατέγραφε τις εξής πληροφορίες: η γλώσσα έχει ήρεμα τοποθετηθεί στον ουρανίσκο, η αναπνοή είναι ήρεμη και μέσα στον εγκέφαλό σας τα νεύρα μοιάζουν με φύκια που τα κινεί παλινδρομικά ένα χαλαρό κύμα. Οι βολβοί των ματιών σας παρουσιάζουν έντονη κινητικότητα και αλλαγές στην οπτική θέση. Το παράδοξο όμως (για τον υπολογιστή) είναι ότι δεν περιστρέφετε την κεφαλή, αλλά κινείτε μόνο τους μύες των οφθαλμών σας. Είστε στην φάση πρόσληψης πληροφοριών. Παράλληλα βέβαια ακούτε όλους τους περιβάλλοντες ήχους, οσφραίνεστε τις περιρέουσες μυρωδιές, γεύεστε (ίσως) μία καραμέλα και νιώθετε την πίεση της καρέκλας στην πλάτη σας. Είναι γεγονός ότι οι υπολογιστές θα αργήσουν πολύ να μας φθάσουν!
Αναρωτιέστε τι ακολουθεί την φάση πρόσληψης; Το τι ακολουθεί φαίνεται καθαρά με μία απλή ερώτηση που δίνει το έναυσμα για την εκκίνηση των διαδικασιών ανάκλησης στη μνήμη:
"Μίλησέ μας για τον Μέγα Αλέξανδρο". Ανακαλούμε αμέσως όλες τις πληροφορίες (Από διαβάσματα, ακούσματα, θεάματα, ψηφιακούς δίσκους και άλλα) που συγκροτούν τη μνημονική μας εικόνα του Μεγαλέξανδρου. Ενδεχομένως επενδύουμε στις πληροφορίες και ατομικά συναισθήματα.
"Μίλησέ μας για τη μητέρα σου". Τώρα στις μνημονικές εικόνες επενδύεται μια βιωμένη άμεση αναφορά, η εμπειρία της γνωστικής αμεσότητας, η ανάκληση αμοιβαιότητας σχέσεων.
"Μίλησέ μας για τον Θεό". Αν ανακαλούμε μνημονικές εικόνες νοητικών μόνο πληροφοριών και ατομοκεντρικών μόνο ψυχολογικών βιωμάτων, τότε η γλώσσα φανερώνει ότι μιλάμε για κάποιον ανύπαρκτο. Η γλώσσα προϋπάρχει των υποκειμενικών μας σχέσεων. Είναι επομένως ενδεχόμενο να προσλαμβάνουμε λέξεις του κοινού γλωσσικού κώδικα χωρίς να έχουμε πραγματοποιήσει τις σχέσεις που σημάνθηκαν αφετηριακά με την κάθε συγκεκριμένη λέξη. Να τις προσλαμβάνουμε μόνο ως σημασίες αναπληρώνοντας την απουσία εμπειρίας με φαντασιώδεις παραστάσεις ή ψυχολογικές προβολές. Παράδειγμα: σκεφθείτε τη λέξη εκδρομή, ταξίδι, κήπος, διαμέρισμα, πολυκατοικία, σπίτι, διακοπές. Αμέσως μετά την εκφορά της λέξης ακολουθούν βιωματικές και γνωστικές μνημονικές εικόνες.
Ας δούμε όμως πώς εργάζεται η μνήμη. Ποια είναι τα είδη της μνήμης όπως μας τα παρουσιάζει η γνωστική επιστήμη (cognitive science) που τα μελετά με σύγχρονες μεθόδους.

Ο λαβύρινθος της ανθρώπινης μνήμης και τα είδη της

Παλιά μιλάγαμε για βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη μνήμη (short-term και long-term memory), από νωρίς όμως φάνηκε ότι η κατάταξη αυτή δεν ήταν επαρκής. Έτσι η μνήμη διακρίθηκε σε πρωτογενή και δευτερογενή μνήμη. Η πρωτογενής μνήμη είναι μικρής διάρκειας, μικρού περιεχομένου "αντικειμένων" προς ανάκλησιν και χρησιμοποιεί τον ήχο (το να επαναλαμβάνει κάτι κανείς δυνατά για να το ακούσει και να το θυμηθεί) για να καταχωρήσει τα δεδομένα στις μνημονικές θυρίδες του εγκεφάλου. Η δευτερογενής, από την άλλη πλευρά, μνήμη είναι μακράς διαρκείας, μεγάλης περιεκτικότητας στοιχείων προς ανάκλησιν και χρησιμοποιεί το νόημα (τη σημασία) για να καταχωρεί δεδομένα, ώστε να τα ανακαλέσει με επιτυχία.
Επειδή η έννοια της πρωτογενούς μνήμης δεν επαρκούσε για όλες τις διαφορετικές περιπτώσεις, οι ερευνητές εισήγαγαν την διευρυμένη έννοια της "μνήμης εργασίας". Η μνήμη εργασίας επεκτείνει τις ιδιότητες της πρωτογενούς μνήμης, διαχωρίζοντάς την σε τρείς τομείς:
1. Στον τομέα του οπτικο-διαστασιακού (φανταστικού) σημειωματαρίου (visuospatial sketch pad).
2. Στον τομέα του κεντρικού επεξεργαστή, (central executive), και
3. στον τομέα του φωνητικού τομέα (phonological buffer) ο οποίος εκτελεί την ρουτίνα της γλωσσικής επανάληψης μέσω της προφορικής ομιλίας.
Όλοι οι παραπάνω τομείς υπάρχουν σε λεκτικό ή quasi-λεκτικό (κατασκευασμένο ψευτόλεκτικό περιβάλλον).
Ενδεικτικά αναφέρουμε και άλλα υποείδη μνήμης: δηλωτική και μη δηλωτική μνήμη (ξέρεις να δένεις τα κορδώνια σου, γνωρίζεις όμως να περιγράψεις από μνήμης όλη τη διαδικασία χωρίς να χρησιμοποιείς την δείξη, χωρίς να δείχνεις δηλαδή την ακολουθία των κινήσεων), επεισοδιακή μνήμη (το σύνολο των περασμένων πραγματικών εμπειριών που έχουμε για τον κόσμο μας, το αντίθετο της σημασιολογικής μνήμης), διαδικασιακή μνήμη (το ίδιο με την μη-δηλωτική μνήμη: ξέρεις να κάνεις κάτι, αλλά δεν μπορείς να εξηγήσεις λεκτικώς πώς το κάνεις), σημασιολογική μνήμη (η γενική και αφηρημένη γνώση που έχουμε για τον κόσμο μας, αντίθετη της επεισοδιακής μνήμης).

Μνήμη ζωής και μνήμη θανάτου

Εξερευνούμε τη μνήμη και προσπαθούμε να την αναλύσουμε στα εξ ων συντίθεται. Έτσι ενώ μια ζωή προσπαθούμε να θυμηθούμε πράγματα, υπάρχει κάτι στον ρού των γεγονότων που διαρκώς προσπαθούμε, εκόντες άκοντες, να ξεχάσουμε. Πρόκειται για την υπέρβαση της αγωνίας του θανάτου. Συχετίζουμε τον θάνατον με τον ύπνο ή με τον κύκλο της φύσης για να εξομαλύνουμε την ιδέα του. Τον καταδικάζουμε στα πεδία της Λήθης (λησμονιάς) για να μπορούμε να ζούμε ήσυχα. Έτσι νομίζουμε.
Μαζί με τον θάνατο όμως καταδικάζουμε και τις δυσάρεστες αναμνήσεις. Επικαλούμαστε την επιλεκτική μνήμη και της ζητούμε να θυμάται μόνον τα καλά και συμφέροντα. Εκεί στην ραστώνη της λησμοσύνης, που δημιουργεί τεχνητά η επιλεκτική μνήμη, μας κρούει την θύρα ο φιλόσοφος Σενέκας από την Ελληνιστική εποχή. Είναι ο άνθρωπος, ο γεμάτος σοφία, που ο μαθητής του Νέρωνας ως αυτοκράτωρ τον ανάγκασε να αυτοκτονήσει κόβοντας τις φλέβες του. Ως μαγικό φίλτρο μας στέλνει από τα βάθη των αιώνων το δίδαγμα για την φύση και την ορθή χρήση της μνήμης. Κάθε μνήμης, ευχάριστης και δυσάρεστης…

"Η μνήμη, βλέπεις, είναι εκείνος ο βωμός, το ιερό αυτό κομμάτι του χρόνου μας, στο οποίο υποτάσσεται η παντοδυναμία της μοίρας. Εκεί όλες οι ανθρώπινες κακοτυχίες έχουν ξεπεραστεί, έτσι ώστε ούτε η πενία, ούτε ο φόβος, ούτε οι επιδημίες να μπορούν να διαταράξουν τη μνήμη. Δεν μπορεί ούτε να παραβιαστεί ούτε να κλαπεί. Την κατέχουμε σταθερά και διαρκώς.
Μία μία η στιγμές, μία μία οι μέρες, δημιουργούν το παρόν. Κι όλες οι στιγμές, όλες οι μέρες θα αναδυθούν μόλις το προστάξεις, και θα αφεθούν να τις εξετάσεις και να τις επεξεργαστείς. Αυτό όμως είναι κάτι που δεν μπορούν να κάνουν οι πολυάσχολοι, επειδή η περιπλάνηση σε οποιαδήποτε περίοδο της ζωής προϋποθέτει μια σίγουρη και ήσυχη συνείδηση. Αντίθετα τα πολυάσχολα πνεύματα, σαν να βρίσκονταν κάτω από ζυγό, δεν μπορούν ούτε να στραφούν ούτε να κοιτάξουν προς τα πίσω.
Η ζωή τους, κατά συνέπεια, θα χαθεί σε μιαν άβυσσο. Και όπως είναι μάταιη σπατάλη να αδειάζεις ένα υγρό, όταν δεν έχεις βάλει ένα δοχείο από κάτω για να το μαζέψει, κατά τον ίδιο τρόπο, ελάχιστη σημασία αποκτά ο χρόνος που έχουμε ζήσει, όταν δεν μπορεί να απομνημονευθεί και χύνεται στο κενό από τις ρημαγμένες και διάτρητες ψυχές".
Δεσμοί
http://www.trinux.org
http://www.premiumhealth.com/memory/
http://www.demon.co.uk/mindtool/memory.html
http://users.hol.gr/~xpolakis/piphil.html
http://www.frii.com/~geomanda/mnemonics.html
http://www.demon.co.uk/mindtool/romanrom.html

Πηγές

1. A. Wace & Fr. Stubbings "ΟΜΗΡΟΣ, A companion to Homer". Εκδόσεις Καρδαμίτσα. Αθήνα 1984.
2. Ομήρου Ιλιάδα. Μετάφραση Ν. Καζαντζάκη - Ι. Θ. Κακριδή. Ο.Ε.Δ.Β.
3. A. E. Taylor "Πλάτων. Ο άνθρωπος και το έργο του". ΜΙΕΤ 1992.
4. W. K. C. Guthrie "Σωκράτης". ΜΙΕΤ 1991.
5. Πλάτωνος διάλογοι: "Μένων" και "Φαίδρος". Εκδόσεις Loeb.
6. W. D. Ross "Αριστοτέλης". Μετάφραση Μαριλίζα Μήτσου, β' έκδοση. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Αθήνα 1993.
7. Αριστοτέλους "Περί μνήμης και αναμνήσεως". Εκδόσεις Loeb.
8. Θεοδόσιος Ν. Πελεγρίνης "Μάγοι της Φιλοσοφίας". Ελληνικά Γράμματα 1994.
9. Ουμπέρτο Έκο "Το νησί της προηγούμενης ημέρας". Εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1994.
10. Nicholas Negroponte "Being Digital". Coronet Books 1995.
11. SuSE Linux 6.3. Installation, configuration and first steps. SuSE GmbH1999.
12. M. R. W. Dawson "Understanding Cognitive Science". Blackwell Publishers 1998.
13. Χρήστος Γιανναράς "Το ρητό και το άρρητο". Εκδόσεις Ίκαρος 1999.
14. Σενέκα "Είναι μικρή η ζωή". Εκδόσεις Περίπλους 1997.
15. L. Wittgenstain "Tractatus Logicophilosophicus". Εκδόσεις Παπαζήση.

2011 © νίκος βασιλάκος метр