Error message

  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 516 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 519 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 520 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 521 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 523 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_environment_initialize() (line 525 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 264 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 265 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 273 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in include_once() (line 280 of /home/nikosvas/public_html/sites/default/settings.php).
  • Warning: ini_set() has been disabled for security reasons in drupal_settings_initialize() (line 614 of /home/nikosvas/public_html/includes/bootstrap.inc).
  • Strict warning: Only variables should be passed by reference in samara_preprocess_page() (line 78 of /home/nikosvas/public_html/sites/all/themes/samara/template.php).

Νίκος Βασιλάκος: Ωφεληθείτε από τους εχθρούς σας

Πῶς ἄν τις ὑπ' ἐχθρῶν ὠφελοῖτο;

Η Ωφέλεια των Εχθρών

Η ζωή και η τέχνη ζητεί υπερβολή για να υπάρξει κοντά στα όρια· εκεί που βρίσκεται η δημιουργία. Άλλωστε και ο πολιτισμός ανέκαθεν υπήρξε αποτέλεσμα του ανταγωνισμού και του τανύσματος των δυνατοτήτων όσο δεν παίρνει. Θεμελιώδες αξίωμά του και κινητήριος δύναμη.
Σαν τον πολιτισμό είναι και η ψυχή που δοκιμάζεται από τα ισχυρότερα των συναισθημάτων και τις πιο ανίσχυρες των ηθικών αντιστάσεων· εκεί βρίσκουν πρόσφορο έδαφος οι πειρασμοί.
Οι σοφοί των Ελλήνων προσπαθούσαν να στερήσουν από την ψυχή την υπερβολή πρεσβεύοντας την ανάγκη για εγκράτεια και μέτρο. Έτσι προσπαθούσαν πάντοτε να βγάλουν το «πολύ» από τη ζωή τους. Να το εκδιώξουν μακριά.
«Οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ, ἀλλ’ ἐν τῷ εὖ τὸ πολύ» φωνάζει από τα βάθη των αιώνων η ελληνική αγωνία για ποιότητα έναντι της βαρβαρικής ποσότητας στην καθημερινή ζωή. Στο Μαντείο των Δελφών μάλιστα είχαν γράψει με τεράστια γράμματα πάνω από την είσοδο «μηδὲν ἄγαν», τίποτε με υπερβολή, στην προσπάθειά τους να το επιβάλλουν ως συνείδηση προς άπαντας τους επισκέπτες του Μαντείου· και δεν ήταν και λίγοι. Παρά δε ταύτα, το Μαντείο του Φοίβου Απόλλωνα επιζητούσε την υπερβολή μόνο την ώρα της πληρωμής. Αυτό ώθησε και τον Αίσωπο να σημειώσει "'ἄνευ χαλκοῦ Φοῖβος οὐ μαντεύεται", ωραία τα ηθικοπλαστικά αλλά χωρίς χαλκό, δηλαδή χρήμα, λεφτά, ρευστό, μετρητά, φράγκα, μπικικίνια, μπερντέ, πορτοφόλα και ούτω καθεξής, χρησμό δεν λαμβάνεις...
Ενώ λοιπόν οι ηθικές προσπάθειες του λαού που καθιέρωσε την ηθική φιλοσοφία στον κόσμο (με τα περίφημα Ηθικά συγγράμματα που ξαναεπιστρέφουν στην προγονική γη τους μεταφρασμένα ως Ethics) στρέφονταν κατά της υπερβολής και υπέρ του μέτρου λησμονώντας μια πολύ σημαντική λεπτομέρεια: ένα ρήμα που υπήρχε και υπάρχει στην ελληνική γλωσσική πραγμάτωση, το οποίο μέσα στη ρίζα του είχε και έχει εμποτισμένη όλη την υπερβολή του κόσμου.
Ένα ρήμα του οποίου και η χρήση μόνο καταστρατηγεί κάθε έννοια μέτρου και εγκράτειας· το ρήμα «αγαπώ». Προερχόμενο από την ανομοιογενή σύνθεση της ποσότητας με την επιθυμία (του «ἄγαν» ''πολύ'' και του «πῶ» ''επιθυμώ'') αντιστρατεύεται το μέτριο (κατά την αρχαία ελληνική σημασία της λέξης αλλά και τη νέα ελληνική προέκτασή της) όσο λίγα ρήματα της γλώσσας μας. Ένα ρήμα άσωτο. Άσωτο όσο κι εκείνοι που βιώνουν καθ' υπερβολήν το συναίσθημα που εκφράζει.
Χρειάστηκε να παρέλθουν χρόνοι και καιροί στην ιστορία των ανθρώπων για να έρθει ο Χριστός και να το εξαγνίσει με τη διδασκαλία του. Θα μπορούσαν άραγε ποτέ οι Έλληνες να μην αποδεχθούν μια θρησκεία που εξύψωνε τόσο το πιο λεπτό των ανθρώπινων αισθημάτων; Μια θρησκεία που δίδασκε ηπιότητα, επιείκεια και προπάντων αγάπη; Μάλλον όχι, λέει η αμείλικτη ιστορική μαρτυρία.
Αυτό ακριβώς το κατ' εξοχήν ελληνικό πνεύμα, το πνεύμα που οικοδομείται πάνω στην αγάπη για τους ανθρώπους και τα πράγματα, ήρθε να εκφράσει 50 χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού και ο Πλούταρχος. Σύμφωνα με την ηθική θεωρία των συγγραμμάτων του Πλουτάρχου, πρέπει κανείς να ασκηθεί στην ηπιότητα, την επιείκεια και την υπομονή για να βιώσει τη μακαριότητα και τη ραστώνη της γαλήνης του σοφού. Τα κείμενα του Πλουτάρχου και η διδασκαλία του είναι πιο κοντά στα μέτρα του κοινού ανθρώπου από ό,τι η διδασκαλία και συνεκδοχικά τα κείμενα των Στωικών ή του Πλάτωνα.
Ωστόσο δεν είναι διόλου εύκολη ηθική στην πράξη. Στα έργα «Βίοι παράλληλοι» αλλά και στα «Ηθικά» περιγράφεται η προσπάθεια που πρέπει να καταβάλλει κανείς με τον ίδιο του τον εαυτό, σε όλους τους τομείς, για να πλησιάσει όλο και περισσότερο τη σοφία.
Μία τέτοια διαφορετική ηθική θεώρηση καθημερινών πραγμάτων αναπτύσσεται στο δοκίμιο των «Ηθικών» που συμβουλεύει πώς μπορεί κανείς να επωφεληθεί από τους εχθρούς του, «Πῶς ἄν τις ὑπ’ ἐχθρῶν ὠφελοῖτο» (86b-92f). Εκεί ο Πλούταρχος με τρόπο μοναδικό καταδεικνύει ότι, αντίθετα με ό,τι πιστεύουμε, οι εχθροί «νοιάζονται» για μας περισσότερο από τους φίλους μας.
"Πολλές φορές, από αμέλεια ή αδιαφορία, οι φίλοι μας δεν μαθαίνουν τί ακριβώς κάνουμε, αν ασθενήσαμε, αν ζούμε ή πεθάναμε. Αντίθετα οι εχθροί ασχολούνται μαζί μας ακόμη και στα όνειρά τους"1. Και συνεχίζει παραθέτοντας τη ρήση του Αντισθένη σύμφωνα με την οποία "στη ζωή επιβιώνουν και υπερτερούν αυτοί που έχουν γνήσιους φίλους ή ορκισμένους εχθρούς, καθώς οι μεν μας συμβουλεύουν για να μην κάνουμε λάθη, ενώ οι δε με το να μας λοιδορούν μας αποτρέπουν από τα επικείμενα σφάλματα"2.
Ας χαιρόμαστε λοιπόν στη ζωή όταν έχουμε εχθρούς· ορκισμένους ή μη. Οι εχθροί μάς βοηθούν να γίνουμε καλύτεροι και να βελτιωθούμε ως ηθικές υποστάσεις. Αν δεν υπήρχαν οι εχθροί, θα ήταν ολάκερος ο βίος μας χαλαρός σαν συνέντευξη φίλων όπου τα ατοπήματά μας θα συγχωρούνταν ευμενείας είνεκεν. Όσοι πάλι θεωρούν ότι το κείμενο αυτό δεν τους αφορά, εχθρούς δεν έχουν αφού, ας αναλογιστούν τη ρήση του Χίλωνα του σοφού που, όταν κάποιος του είπε ότι δεν έχει ούτε έναν εχθρό, εκείνος τον ρώτησε μήπως δεν έχει ούτε φίλο3.

Νίκος Βασιλάκος

1 "οἱ μὲν γὰρ φίλοι καὶ νοσοῦντες ἡμᾶς πολλάκις καὶ ἀποθνήσκοντες λανθάνουσιν ἀμελοῦντας καὶ ὀλιγωροῦντας, τῶν δ' ἐχθρῶν μονονουχὶ καὶ τοὺς ὀνείρους πολυπραγμονοῦμεν"
Πλουτάρχου, Ηθικά: Πῶς ἄν τις ὑπ' ἐχθρῶν ὠφελοῖτο, 87.c.4.

2 "ὅθεν ὀρθῶς ὁ Ἀντισθένης εἶπεν ὅτι τοῖς μέλλουσι σώζεσθαι φίλων δεῖ γνησίων ἢ διαπύρων ἐχθρῶν. Οἱ μὲν γὰρ νουθετοῦντες τοὺς ἁμαρτάνοντας οἱ δὲ λοιδοροῦντες ἀποτρέπουσι."
Πλουτάρχου, ό.π., 89.b.6.

3 "Χίλων ὁ σοφὸς νοήσας τὸν εἰπόντα μηδένα ἔχειν ἐχθρόν ἠρώτησεν εἰ μηδὲ φίλον ἔχει"
Πλουτάρχου, ό.π., 86.c.6.

2011 © νίκος βασιλάκος метр